Hikayeler Müzesi

Q harfi, Latin alfabesinin en nadir kullanılan harflerinden biridir ve egzotik bir geçmişe sahiptir. Fenike alfabesinde qoph adlı harften köken alır. Qoph kelimesi İbranice’de “maymun” anlamına gelir; bazı kaynaklar bu harfin bir maymunun kuyruğu veya bir düğüm şekliyle bağlantılı olabileceğini söyler . İlk olarak qoph harfi, boğazın arka kısmından çıkarılan sert bir K sesini (q) temsil ediyordu. Sembolün orijinal çizimi konusunda farklı görüşler vardır: Kimileri iğnenin deliğini andıran bir düğüm olduğunu, kimileri de kuyruğu sarkık bir maymun figürü olduğunu öne sürer . Yunan alfabesinde bu harf, koppa (Ϙ) adıyla sadece 90 sayısını gösteren bir sembol olarak kullanıldı; Yunanlar kelime içinde qoph harfini benimsemediler . Buna karşın Etrüskler ve Romalılar, qoph sembolünü dillerine uyarlayarak Latin alfabesine Q harfi olarak dahil ettiler . Latincede Q genellikle QU ikilisi şeklinde, ardından U ile kullanıldı; bu kombinasyon /ku/ veya /kv/ sesini veriyordu. Orta Çağ sonrasında Fransızca ve İtalyanca gibi dillerde Q harfi, kendisinden sonra çoğunlukla U harfini gerektiren bir kural haline geldi. Bu nedenle Q ve U harfleri adeta “romantik” bir ikili olarak anılır. Sonuç olarak Q harfi, gizemli şekli ve ender kullanımıyla, Latin alfabesinde kökeni kuyruklu bir maymun efsanesine kadar uzanan ilginç bir harftir.

O harfi, ilkçağlarda bir göz resmi olarak başlamıştır. Fenike ayin harfi “göz” anlamına gelir ve en eski şekli, içeride nokta bulunan dairesel bir gözü andırıyordu . Proto-Sina yazı sisteminde ayin harfi, derinden gelen boğaz sesini (ayn, ʕ) simgeleyen bir işaretti; bu nedenle sesi gırtlaksı ve “derin” bir tınıya sahipti. Fenikeliler zamanla göz resmini sadece göz bebeği veya halka biçiminde basitleştirdiler . Yunanlılar, ayin harfini çok sevdiler ve onu ünlü bir sese uyarladılar: Omikron (Ο, “küçük o”) olarak /o/ sesini karşılaması için kullandılar . Hatta Yunanlar, ayin’den esinlenerek bir de uzun Omega (Ω, “büyük o”) harfini alfabeye ekleyip sona yerleştirdiler . Romalılar ise Yunan omikronu doğrudan alarak Latin O harfini oluşturdu. Zaman içinde O harfi şekilsel olarak hemen hemen hiç değişmedi; dairesel biçimi, kadim bir gözün basit ve mükemmel formunu bugün bile yansıtmaktadır.

M harfi, kökenini su dalgalarının çiziminden alır. Fenike mem harfi “su” anlamına gelir ve en eski şekli bir dizi dalgalı çizgi halinde çizilmiştir . Antik Mısır hiyerogliflerinde suyu temsil eden zigzag çizgiler, Proto-Sina döneminde mem harfinin ilham kaynağı oldu. İlk başta beş-altı tepe çizgisiyle gösterilen bu sembol, MÖ 1800’lerde Semitik yazıda üç tepeye indirgenmiştir . Fenikeliler, mem harfini iki dalga çizgisine kadar sadeleştirdiler; böylece ~ harfine benzer bir şekil, /m/ sesini karşılamaya başladı . Yunanlılar bu harfi mu (Μ) olarak alıp köşeli hatlarla dağ silüeti gibi çizdiler. Romalılar da küçük bir değişiklikle Yunan mu harfini Latin M’i olarak benimsediler. İki tepe noktası zamanla keskin zigzag formuna dönüştü ve M harfi günümüzde bildiğimiz halini aldı . Dalgalı denizlerin şekli, böylece alfabemizin en “muhteşem” harflerinden birine dönüşmüş oldu.

K harfi, Fenike kaph harfinden doğmuştur. Kaph, elde tutulan içi boş avuç anlamına gelir ve harfin ilk şekli de parmakları eksik bir el figürüne benziyordu . MÖ 1500’lerdeki Proto-Sina yazılarında kaph sembolü avuç içini gösteren bir çizimken, Fenikeliler bunu stilize ederek /k/ sesini temsil eden bir harf haline getirdiler. Yunanlılar, MÖ 8. yüzyılda bu harfi kappa (Κ) olarak benimseyip yazı yönlerine uygun olacak şekilde sağa döndürdüler . Yunan alfabesindeki Kappa, Latinler tarafından neredeyse aynı biçimde K harfi olarak alındı. Latincede K harfi vardı ancak C harfi /k/ sesini karşılamaya başladığından, K zamanla kullanım sıklığı azalan bir harfe dönüştü. Yine de kökeni bir el işaretine dayanan K, bugün de Latin alfabesinin ayrılmaz bir parçasıdır.

I harfi, Fenike yod harfinden evrilmiştir. Yod kelimesi “el/kol” anlamına gelir ve bu harfin ilk şekli, uzanan bir kol ve el resmine benziyordu . MÖ 1000’li yıllarda Fenikeliler yod harfiyle “y” benzeri bir ses (İngilizce yes’teki Y gibi) gösteriyorlardı . Yunanlar, bu sembolü iota (Ι) olarak adlandırıp ünlü bir ses değerine (bugünkü I’nin /i/ sesine) uyarladı. Başlangıçta Yunan iota harfi kavisli küçük bir şekle sahipken, MÖ 700’lere gelindiğinde basit düz bir çizgiye dönüştü . Romalılar Yunan iota’yı alarak Latin alfabesinde I harfi olarak kullandılar. Latincede I harfi hem sesli (/i/) hem de yarı-sesli (/y/ veya /j/) değerlerde okunabiliyordu. Orta Çağ yazı geleneğinde büyük I harfinin sonuna dekoratif bir kuyruk eklenmesiyle, özellikle ardışık iki i harfi yan yana geldiğinde, farklı bir form ortaya çıktı . Bu pratik sonunda ayrı bir harfe dönüştü ve J harfinin doğuşunu hazırladı. Böylece I harfi, bir kol sembolünden düz bir çizgiye evrilerek ve içinden J’yi çıkararak günümüze ulaştı.