Hikayeler Müzesi

U harfi, bugünkü şeklinde U olarak yazılsa da tarihsel olarak V harfiyle iç içe geçmiş bir geçmişe sahiptir. Kökeni yine Fenike’nin waw harfine dayanır (tıpkı F ve V gibi) . Fenike waw harfinin şekli, MÖ 1000’lerde bir Y harfini andırıyordu ve /u/ veya /w/ sesini karşılıyordu . Waw’dan iki farklı soy hattı türedi: Biri, Yunanların upsilon (Υ) harfidir ki bu, /u/ ünlüsünü temsil etmek üzere alfabeye eklendi; diğeri, Yunanların kullanmayıp Etrüskler aracılığıyla Romalılara geçen digamma (F) idi. Latin alfabesi başlarda V şeklindeki harfi, hem ünlü /u/ sesini hem de ünsüz /v/ veya /w/ sesini karşılamak için kullandı. Orta Çağ Latincesinde ve erken İngilizcede, V harfi kelime başında [v] sesi, ortasında [u] sesi olarak okunabiliyordu. Anglo-Saksonlar, /w/ sesini yazmak için ayrı bir rune (wynn Ƿ) kullanmış olsalar da kıta Avrupası’nda V harfi bu sese de hizmet ediyordu . Zaman içinde, özellikle Fransızca gibi dillerin etkisiyle, Latin V harfinden bir ünlü ile ünsüz ayrımı doğdu: Ünlü değeri için yuvarlak altlı U harfi, ünsüz değeri için keskin köşeli V harfi kullanılmaya başlandı. Modern alfabelerde U ve V, aslında aynı kökten çıkmış ikizlerdir; U harfi 26 harfli İngiliz alfabesine 16. yüzyılda ayrı bir harf olarak dahil olmuştur. Kökenindeki Y biçimli waw figüründen bugünkü U harfine uzanan bu serüven, aynı kaynaktan beslenen beş harfin (F, U, V, W, Y) ilginç aile bağının bir parçasıdır .

P harfi, Fenike pe harfinden evrilmiştir. Pe kelimesi “ağız” anlamına gelir; başlangıçta bu harf bir ağız çizimi ile temsil ediliyordu . Mısır hiyerogliflerinde insan ağzını gösteren bir sembol, Proto-Sina yazılarında pe harfinin temeli olmuş olabilir. Fenikeliler döneminde P harfinin şekli değişim geçirdi: MÖ 1000’lerde bu harf, ters çevrilmiş bir V şekline dönüştü . Yani, ağız kavramı stilize edilip köşeli bir form aldı ama ismi hala “ağız” anlamına gelen pe olarak kaldı . Yunanlılar, bu harfi pi (Π) olarak benimseyerek dik açılı, iki bacaklı bir şekil verdiler. Pi harfi Yunancada /p/ sesini karşılıyordu. İlginç bir detay, Yunan alfabesinin bazı yerel varyantlarında (örneğin Thera adasında) pi harfinin daha yuvarlak 4 çizildiği, hatta halka benzeri bir şekle yaklaştığıdır . Romalılar, Yunan pi harfini Latin alfabesine alırken sağ bacağını sağa doğru çevirip sol bacağıyla birleştirerek kapalı bir döngü oluşturdular . Sonuçta Latin P harfi ortaya çıktı: Sol tarafta dik bir çubuk ve sağda kapalı bir yuvarlak. Böylece başlangıçta açık bir ağızken, P harfi Romalıların elinde ağzını kapatmış bir şekle büründü.

R harfi, Fenike resh harfinden türemiştir. Resh sözcüğü “baş” anlamına gelir; gerçekten de bu harfin ilk sembolü sola bakan bir insan başı profiliydi . Antik Mısır’daki hiyerogliflerde insan başını temsil eden bir işaret, Proto-Semitik yazıda resh harfine ilham vermiş olabilir. Fenikeliler bu harfi /r/ sesi için kullanıp “baş” anlamına gelen adıyla korudular. Yunanlılar, resh harfini rho (Ρ) olarak aldılar. Yunan rho harfi, Latin P’ye çok benzer bir şekle sahipti (bir dik çubuğa bağlı yarım daire). Ancak Yunanlar sağdan sola yazımdan sola sağa geçerken harfin yönünü de kendi yazı yönlerine uyacak şekilde çevirdiler . Latin alfabesini benimseyen Romalılar, Yunan rho’yu alıp Latin P harfinden ayırt edebilmek için küçük bir değişiklik yaptılar: Harfin sağ altına diyagonal bir bacak eklediler . Böylece Latin R harfi doğmuş oldu. Ayrıca Latincede R sesi, Yunancadaki gibi titreşimli (trill) bir ses olarak telaffuz ediliyordu. Sonuçta R harfi, bir insan başından başlayıp küçük bir kuyruk eklenerek dönüştürülen şekliyle, alfabede “ayaklanan” bir baş sembolü haline gelmiştir.

T harfi, Fenike taw harfinden gelmektedir. Taw sözcüğü “işaret; marka” anlamına gelir ve ilk dönemlerde bu harf basit bir çapraz (X veya +) işaretiyle temsil edilmiştir . Eski İbrani ve Fenike kültüründe taw bir imza yerine de geçebilen, çarpı benzeri bir semboldü. Okuma yazma bilmeyen insanların isimleri yerine bir taw işareti koyduklarına dair yorumlar vardır, çünkü bu harf “imza, damga” anlamına da geliyordu . Fenikeliler taw harfini /t/ sesi için kullanıyorlardı. Yunanlılar, bu harfi tau (Τ) olarak aldıklarında, şekli küçük değişiklikle bugünkü büyük T’ye benzer hale getirdiler. Başlangıçta Fenike taw, Latin küçük t harfine yakın bir görünümdeydi; Yunanlar, benzer görünümlü X harfi (chi) ile karışmaması için tau harfinin tepesine yatay bir çizgi eklediler . Romalılar da Yunan tau’yu aynen benimseyerek Latin T harfini oluşturdu. Böylece bir çarpı işaretinden evrilen T, alfabede hem basit hem de kadim kökenli bir harf olarak karşımızda duruyor.

Z harfi, Latin alfabesinin son harfi olarak bildiğimiz şekline gelmeden önce uzun bir yolculuk geçirmiştir. Fenike alfabesinde zayin adlı harfe karşılık gelir. Zayin kelimesi “silah” anlamına gelir; muhtemelen bir balta ya da kılıç sembolüydü ve ilk şekli dikey bir çubuğa benzeyen basit bir işaretti . Fenikeliler zayin harfini /z/ benzeri bir ses için kullandılar. Yunanlılar, bu harfi zeta (Ζ) olarak adlandırıp alfabelerinin 7. harfi yaptılar. Yunancada Zeta, /zd/ veya /dz/ şeklinde bir birleşik sesi temsil ediyordu. Ancak Latinler, dil seslerinde /z/ bulunmadığı için başlangıçta Z harfine ihtiyaç duymadılar. MÖ 3. yüzyılda konsül Appius Claudius Caecus, Latin alfabesinden Z harfini çıkarttı ve yukarıda anlatıldığı gibi onun boşalttığı yere yeni G harfini koydular . Romalıların Z’yi sevmemesine dair ilginç bir rivayet de vardır: Z harfinin, yazılış olarak “ölü birinin diline” benzediğini düşünmüşler ve bu nedenle alfabeden çıkarmışlar . Z harfi Latin alfabesinde asırlarca kullanılmadı. Ancak MS 1. yüzyılda, Yunanca kökenli özel isimleri ve kelimeleri doğru yazmak için, imparatorluk dönemindeki Romalılar Y ile birlikte Z harfini de alfabenin sonuna eklediler . Orta Çağ İngilizcesinde Z harfi nadiren görülür; ta ki Norman Fransız etkisiyle zone, zephyr gibi kelimeler dile girene dek. Günümüzde Z, Latin alfabesinin 26. ve son harfi olarak yerini almıştır. Kökeni bir silah figürüne dayanan bu harf, alfabenin sonunda olsa da köklü bir geçmişin taşıyıcısıdır. Kaynaklar: Fenike alfabesi ve Latin harflerinin tarihçesi üzerine akademik ve ansiklopedik kaynaklar ; harflerin evrimini açıklayan çevrimiçi makaleler ve bloglar ; Britannica ve Vikipedi içerikleri . Bu kaynaklar, her harfin etimolojik kökenine dair bilimsel gerçekleri ve ilginç anekdotları aktarmaktadır. Her harfin bir hikâyesi olduğunu ve Latin alfabesinin, kadim insanların günlük yaşamındaki nesnelerden, hayvanlardan ve kavramlardan ilham alarak zamanla şekillendiğini görüyoruz. Bu hikâyeler, yapay zekâ destekli görseller ve anlatımlarla birleştiğinde, harflerin etimolojik yolculuğunu sadece 10-60 saniyelik videolara sığacak kadar özlü ama bir o kadar da büyüleyici bir biçimde sunmamızı sağlayacak.